نگاهی به ماهیت مناطق آزاد و ویژه اقتصادی

* عباس حاجی ابراهیمی 

 

برخی تاریخچه ایجاد مناطق آزاد را از زمانی می دانند که مناطق اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری خلق چین،  لزوم جذب سرمایه گذار خارجی را درک کردند و بعلت قوانین سخت داخلی، مناطقی را جدا از مقررات سرزمین مادری خود، برای توسعه فعالیتهای تجاری که عمدتا در مرزهای ورودی به خاک آنها بوده است، برگزیدند.

اما واقعیت چیز دیگری است.اولین منطقه آزاد جهت جذب سرمایه گذاران اروپایی جهت انباشت موجودیهای خود و حمل آنها به کشورهای محصور در خشکی ( نظیر اطریش ) در شمال آلمان یعنی شهر هانوفر در سال ۱۸۵۰ ایجاد شده است. با این مدل اقتصادی، علاوه بر عمیق تر شدن پیوند فرهنگی و تجاری دو کشور آلمان و اطریش و حتی ارتباط وسیع تر تجاری با سوئیس و برخی دیگر از کشورهای محصور در خشکی landlocked, کریدوری دریایی - زمینی شکل گرفت.

اولین منطقه ویژه اقتصادی نیز پس از مهاجرت بخش عظیمی از تجار، سرمایه گذاران، بانکداران و بیمه گران و بروکرهای اروپایی و بالاخص یهودی به نیویورک پیش از جنگ جهانی دوم که طبل آن پس از به رهبری رسیدن هیتلر در آلمان نازی به صدا در آمده بود، در سال ۱۹۳۷ ایجاد گردید.

مطالعه دلایل ایجاد اولین منطقه آزاد که با هوشمندی و دکترین فلسفه اقتصادی آلمانی ها کاملا سازگار است و ایجاد اولین منطقه ویژه اقتصادی در ایالات متحده که سودجویانه از جنگ جهانی دوم بهره برداری نمود و تبعات آن، مقاله و گزارش بسیار مفصل دیگری است که در این کوتاه سخن نمی گنجد، اما دو فلسفه متفاوت و متضاد را بهمراه دارد، اولی یکپارچگی و ایجاد فرصت و بهبود فعالیتها با سرعت و ایمنی مطلوب و گردش سرمایه در منطقه شمال و مرکز اروپا ( منطقه آزاد هانوفر ) را بهمراه داشته و دومی نوعی انحصار پول و سرمایه و ابر قدرتی اقتصادی و اقتدار مالی خود را به جهانیان تحمیل کرده، که مدل فعالیت وال استریت در نیویورک است.

 

با هر تاریخچه و به هر جهتی مناطق شکل گرفته باشند، نقش آنها در توسعه صادرات، بهبود فعالیتهای تجاری و خدمات مربوطه، افزایش راندمان و بهره وری و تضمین کیفیت ها و رعایت استانداردها و از همه مهمتر کاهش هزینه های تمام شده تجاری و هزینه های خط آخر تولید و به همان نسبت کاهش قیمت تمام شده برای مشتریان و مصرف کنندگان و بهبود برنامه ریزی های حمل و نقل کالا بسیار با اهمیت است.

تعاریف بالا بنوعی ماموریتی برای حصول چشم انداز زنجیره های تامین و لجستیک جهانی یعنی رفع نیاز مشتریان و ایجاد ارزش افزوده برای آنهاست.

در لجستیک جهانی، حمایت و هدایت کشورهایی با اقتصاد ضعیف و ناپایدار ( بی ثبات ) برای توسعه کسب و کارهای شان توسط قدرت های بزرگ اقتصادی، نه فقط یک ضرورت بلکه یک اجبارست تا تحولات سیاسی خشن و ترور و سیل پناهندگان از سوی دول ضعیف به دول قوی بدلایل سیاسی و اقتصادی و اجتماعی سرازیر نشود و یکی از راههای مهم آن جذب سرمایه گذاران خارجی به این مناطق با پتانسیل بالا در کشورهای در حال توسعه یا توسعه نیافته است.

تاسیس شرکت و فعالیت در این مناطق امن تر است، زیرا مدیریت و قوانین تجاری مترتب بر این مناطق خارج از دستورالعمل ها و قوانین مرکز است و بنوعی اتحادیه جهانی مناطق آزاد تجاری و مناطق فرآوری صادراتی و سازمانهای غیرانتفاعی سازمان ملل بر عملکرد آنها نظارت نموده و جهت رسیدن به رسالت خود، ارتقا و گسترش مناطق فرآوری سفارش و فرآوری محصول را بعنوان روشی جهت نیل به توسعه اقتصادی تاکید می نماید.

 

لجستيک عملیات در یک منطقه چگونه است؟

گسترش و توسعه تجارت بین الملل در مناطق، ضمن برخورداری از برخی تخفیفات تعرفه ای یا حتی معافیت ها، بر اساس نوعی مدیریت عملیات تجاری بصورت صادرات، واردات بمنظور صادرات مجدد، تفکیک و تجمیع کالاها و تغییرات در بسته بندیها و اسناد تجاری و حمل و نقل و  همچنین در جهت توسعه فعالیتهای صنعتی و ورود تکنولوژیهای مدرن و ایجاد اشتغال در منطقه عملیاتی و استفاده از پتانسیلهای نواحی مجاور و خود منطقه میباشد.

در کتاب " لجستیک بین الملل " نوشته داگلاس لانگ و همایون اسدی، مهمترین دلایل شکل گیری مناطق آزاد تجاری، بشرح زیر طبقه بندی شده است:

- به تعویق انداختن پرداخت تعرفه های گمرکی

- عدم پرداخت تعرفه کالاهایی که مدت ها در مناطق می مانند و با همان ظاهر اولیه یا پس از نوعی فرآوری به مقاصد نهایی رهسپار می شوند و مدیریت انبار و انبارش و موجودی در منطقه انجام می گردد.

- فرآوری، فرآوری سفارش و محصول از مهمترین پروسه ها و فرآیندهای عملیات لجستیکی در مناطق هستند. فرآوری سفارش برای واردات و فرآوری محصول برای صادرات که  نقش اصلی در بازدهی مناطق دارند.

- رفع اشتباهات اسنادی، که بعلت عدم تطبیق مدارک و اسناد و شرایط کالا با مقررات گمرکی و استانداردها رخ میدهد و نگهداری کالا در مناطق جهت رفع مشکلات یا ارسالهای مجدد.

- فروشهای تخصصی، نظیر فروش نمایشگاهی یا فروش از طریق حراجی ها و غیره

- مدیریت رقابت محصولات داخلی با محصولات خارجی، مناطق در حدی محدود و کنترل شده و موردی محصولات خارجی با کیفیت را با مدلی مشخص به داخل کشور هدایت نموده تا تولیدکنندگان داخلی نیز بر کیفیت تولید و خدمات خود بیافزایند.

 

مناطق برای کسب درآمد بجای مالیات برای هر فعالیت و خدماتی که به ذینفعان خود میدهند، عوارض می گیرند. نحوه مديريت مناطق با توجه به اصولی که دبیرخانه شورای مناطق آزاد که ریاست آن با یکی از معاونین ریاست جمهوری است شکل می گیرد.

مدل های گوناگون مناطق آزاد در ایران با وسعت کم نظیر کیش و انزلی و بسیار پهناور نظیر قشم و ماکو نشانگر اهداف گوناگون تجاری و یا صنعتی در آنها است. البته جمعیت ساکن در مناطق یا جمعیت همجوار نیز در نوع فعالیت و تخصیص امکانات بسیار تاثیرگذارند. از دیگر تفاوتها و ویژگیهای مناطق، نحوه جانمایی و استقرار گمرک و ایجاد انبارهای عمومی و تخصصی و شبکه حمل و نقل از طریق ایجاد مراکز لجستیکی است.

بسیاری از بازرگانان و تولیدکنندگان بر دو ویژگی خاص مناطق بیشتر تاکید دارند، نوع خدمات گمرکی و معافیتهای مالیاتی.

هر چند قابل ذکر است که سبک و سیاق بسیاری از مناطق در ایران از هدف اولیه به دور مانده است و بیشتر نقش واردات و فروش کالاهای پر مصرف که در حد محدود توسط بازرگانان وارد شده و به مشتریان فروخته می‌شود و با رعایت مقررات گمرکی خاص کالای خارجی همراه مسافر از مناطق خارج می گردد، میباشد.

بحث انبارهای تحت کلید گمرک نیز در تمامی کشورهای جهان تقریبا ویژگی یکسانی دارد. یعنی کالا تا در انباری است که کلیدش در اختیار گمرک است، وارداتی نیست ( این انبارها توسط مقامات گمرکی ایجاد شده و مدیریت آن تحت کنترل گمرک است ). البته امکان هیچگونه دخل و تصرفی هم به واردکننده تا اخذ تصمیم نهایی داده نمی شود و صرفا محلی است برای نگهداری کالا تا رفع مشکلات ترخیص قطعی یا مرجوعی.

اما نوع دیگری از انبارهای تحت کلید و حراست شده گمرکی وجود دارد که متعلق به شرکتهای خصوصی است، ولی تحت کلید گمرک اداره میشوند، یعنی تا کالا درون این انبارهاست، یک منطقه آزاد خصوصی برای عملیات فرآوری و مونتاژ و خط آخر تولید است و طبیعتا شرکتها قادرند بر اساس پیش بینی فروش نسبت به پرسازی سفارش و برنامه ریزی توزیع خود اقدام نمایند ( بصورت سیستم کششی ) و یا پس از پیش بینی تقاضا برنامه ریزی تولید مونتاژی خود را مشخص کنند ( بصورت سیستم فشاری ) مسلما در این شرایط تا کالاهای واسطه ای بصورت محصول درنیامده اند از پرداخت حقوق و عوارض گمرکی معافند و در صورت مونتاژ جهت فروش در بازار داخلی، حقوق گمرکی قطعات وارداتی را پرداخت می نمایند و جهت مونتاژ از قطعات دیگری که در کشور تولید شده اند نیز بهره می برند و در صورت صادرات، علاوه بر آن از قطعات تولیدی کشور میزبان در صورت لزوم استفاده می کنند و محصول نهایی را بدون پرداخت هیچگونه وجهی به گمرک، صادر می نمایند.

از ویژگیهای جذاب این مدل تولید، عدم پرداخت حقوق و عوارض گمرکی برای قطعات معیوب است که می‌توانند مرجوع کنند، زمانبندی تولید طبق سفارشات، استفاده از کالاهای تولید داخل برای مونتاژ که احتمال دارد با قیمت کمتری تهیه شود و بهبود برنامه ریزی در شبکه حمل و توزیع خواهد بود.

به نوعی مدیریت موجودی محصولات و کالاهای نیمه تمام شده در مناطق انجام میشود.

فی الواقع میتوان مناطق آزاد تجاری را منبع مهمی برای مدیریت موجودی بین المللی کالا نامگذاری کرد. هم از لحاظ فرآوری سفارش و تدارکات و مدیریت مواد و هم از لحاظ فرآوری محصول و استفاده از فرصتها با برنامه ریزی دقیق خط آخر تولید بالاخص در مناطق. ( البته در مناطق آزاد صنعتی یک شبکه تولید یکپارچه با کلیه امکانات و برقراری هسته اصلی عملیات شکل میگیرد که در این بحث بدان نپرداخته ایم).

در حقیقت وظیفه اصلی مناطق آزاد تجاری فراهم آوری مکانی برای نگهداری موجودی بدون تحمل هزینه های زیاد و دردسرهای عملیات ترخیص گمرکی در مقیاس جهانی است. بقولی مناطق آزاد تجاری، این اجازه را به ذینفعان خود میدهند که مشکلات گمرکی شان را در حوزه مدیریت موجودی انبار حل نمايند.

دیگر ذینفعان مناطق، شرکتهای مدیریت صادرات هستند.بدیهی است که مدیریت موجودی در یک بنگاه بایستی به جای رفتار مبتنی بر صرفا واکنش به تغییرات عرضه و تقاضا، مبتنی بر سیاستهای مورد لزوم " موجودی " باشد.

در بحث موجودی اشاره به قوانین و ترم های بازرگانی بین المللی ( اینکوترمز ) ضروری است.

شرایط فروش اگر ex work باشد، هر چیزی که در مسیر حمل و در حال حرکت باشد، جزو موجودی خریدار است. چنانچه شرایط فروش مستلزم انتقال مالکیت در جایی بین مسیر و بر اساس شرایط fob یا cif باشد، آنگاه مدیریت موجودی در حال حمل با دشواری بیشتری با توجه به ریسک های پیش بینی نشده خواهد بود.

بررسی مناطق آزاد صنعتی و تجاری و ويژه اقتصادی از منظر لجستیک

مطالعات لجستیکی در ۶ بخش اصلی خود ( عملیات حمل و نقل، انبارداری و انبارش، مدیریت موجودی، مدیریت مواد و جابجایی مواد، بسته بندی و بسته بندی مجدد و مدیریت توزیع و انتخاب کانالهای توزیع و سیستمهای اطلاعاتی لجستیک ) در هر زنجیره ای ضروری هستند، اما ویژگی مناطق، نقش مدیریت موجودی را بسیار پررنگتر در مطالعات لجستیکی نموده است. بدیهی است که شرایط فروش و محتویات قراردادهای آن بر موجودی تاثیر گذاشته و نقش ویژه ای در مدیریت موجودی بنگاههای بین المللی ایفا خواهد نمود.

با فرض اینکه حجم عظیمی از موجودی در حال حمل در هر لحظه وجود دارد و صاحبان بنگاه ها علاقمند هستند که موجودی مورد نیاز خود را از نزدیکترین فواصل ( هابها hubs و مناطق آزاد تجاری ) ابتیاع نمایند، نقش تجارت متقاطع و تامین را بیشتر مشخص می نماید ( بعنوان نمونه منطقه آزاد جبل علی و بندر جبل علی در مرکز و بندر شهید رجایی بندرعباس یا بندر لنگه در پیرامون. منطقه آزاد جبل علی برای کشورهای آفریقایی، آسیای جنوب غربی، برخی مناطق در جنوب آسیا و جنوب شرقی آسیا و آسیای مرکزی نقش مرکز نسبت به پیرامونش را بازی می نماید).

در بخش عملیات حمل و نقل نیز جابجایی کالا و مدیریت آن در سطح بین المللی از طریق مناطق، علاوه بر سرعت و دقت و ایمنی، امکانات و تجهیزات و فرصتهای بیشتری را برای حمل خرده بار و ترکیب شیوه های حمل و مدل های حمل و نقل کانتینری ایجاد نموده است.

حضور عمده فروشان در مناطق آزاد تجاری، بهجهت آنکه اقلام کمتری را در تیراژ بسیار بزرگ ذخیره می نمایند و نیاز به نوع دیگری از مدیریت موجودی دارند ( خریداری با بهترین قیمتهای بازار جهانی ) با توجه به سود حداکثر ده درصدی آنها، جهت کاهش هزینه هاست. ( هر چند که غالبا هزینه انبارداری در مناطق از خارج از مناطق بیشتر است، به جهت ارزش های افزوده دیگر ) . خرده فروشان، موجودی حجیمی را به جهت تنوع اقلام دارند، اما ذخیره آنها چندان عمقی ندارد و به علت گستردگی عملیات و هزینه های بسیار در این بخش سود ۲۰ الی ۲۵ درصدی را مطالبه می نمایند و مدیریت موجودی آنها با توجه به سیاست‌گذاری مدیریت مناطق و فروشهای فصلی و مناسبتی متفاوت است. ( نظیر کیش و انزلی).

البته در ایران رقابتی در کاهش تعرفه انبارداری در مناطق و بنادر مستقر در آنها دیده می شود.

واضح است که با توجه به موقعیت جغرافیایی مناطق و اینکه بیشتر پتانسیل تجاری دارند یا صنعتی و یا توامان، می توان شبکه مديريت موجودی را برای خرده فروشی یا عمده فروشی طراحی نمود.

مناطق قشم، اروند و ماکو بیشتر بر موجودی به سبک عمده فروشی بنا شده اند و انزلی و کیش، به سبک خرده فروشی تمایل دارند.

البته منطقه ارس توامان به هر دو سبک عمل می نماید و چابهار نیز علاوه بر هر دو سبک، بر عملیات ترانزیت به افغانستان نیز چیدمان موجودی خاص خود را داراست.

بحث مدیریت موجودی در مناطق بسیار گسترده تر از مختصر بالاست، برای نمونه مدیریت موجودی در بنگاههای باربری بصورت chassis pooling, یعنی استفاده از نیمه یدکها توسط کشنده های مختلف جهت جابجایی کالا که سرعت عمل انتقال بار و مشکلات ناشی از محدودیت‌های تردد کامیونهای خارجی را جهت تبادل کالاهای وارداتی و صادراتی و ترانزیتی در مرزها و مناطق با افزایش کارایی و بهره وری از تجهیزات به حداقل می رساند، نظیر منطقه آزاد اروند در شلمچه و منطقه ویژه اقتصادی دوغارون.

در پایان خاصیت مناطق آزاد چه بصورت تخصصی بحث شود یا بصورت عام، شامل:

عملیات انبارداری، نمونه برداری، بسته بندی مجدد، صدور اسناد تجاری و اداری مجدد، تعمیر و نگهداری، تست و آزمایش و بررسی استانداردها، تعویض لیبل ها، حضور در نمایشگاه ها، فرآوری، تفکیک و ترکیب،  مونتاژ، مرجوعی، تمیزکاری و برندسازی و ... خواهد بود.

بدین جهت مناطق ،فرصت ایجاد شهرک ها یا دهکده های بیزینسی و تجاری را در خود فراهم نموده اند.

امیداست در فرصت مناسبی، تاثیرات مناطق و در برداشتن یا همجوار بودن با بنادر، ترمینال ها، ایستگاه ها، فرودگاه ها و مراکز لجستیکی را مورد بررسی و ارزیابی قرار دهیم.

کد خبر 2085

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • 2 + 11 =